نقش « ده » یا « دا » در ترکی آذربایجانی
« ده » یا « ده » نقش های زیادی در جمله دارد
۱- حرف ربط است و اگر به صورت پسوند یا اضافه باشد معنی آن « در » و « در محل » می شود. یعنی به صورت مفعول فیه استعمال می شود.
۲- تایید انجام قطعی امری که درباره اش صحبت می شود
سؤز وئریب گلجک ده : قول وئریب حتمن گلجک. قول داده و به یقین خواهد آمد.
۳- نسبت به امر مورد گفتگو ، تردید و شک و عدم یقین گوینده را بیان می کند.
دئییرسن ده : بیر سؤزدو دانیشیرسان دا ( حرفی است می زنی دیگر)
گؤرریک ده : خواهیم دید ، تا ببینیم
۴- بعد از کلمات دوغرودان مفعهوم آن را تقویت می کند.
سن دوغرودان دا گؤزل سن : تو به حق زیبائی
۵- اگر قبل از کلمات ربط « ده و دان » و یا « کی » بیاید مفهوم دوام و استمرار انجام یا عدم انجام امری را بیان می کند.
ایستی لر دوشمور ده کی دوشمور: هوا گرم نمی شود که گرم نمی شود.
۶- به معنی البته ، منطقی بودن امری را که انجام یافته یا انجام خواهد یافت تائیید می کند
بئله ائله سه گلمزده : اگر چنین کند ، البته نمی آید
۷- بعد از مفهوم آن را برجسته تر می کند و معنی نفی و هیچ را بیان می کند.
اونون حققینده دانیشماز دا : در باره او هرگز حرف نمی زند.
سنین بو پرده لی سؤزونه یوخام دا : هیچ با این حرف سرپوشیده تو موافق نیستم.
بو جاوانلارا سؤز باشا سالماق اولمور دا : هیچ نمی توان به این جوانها حرف حالی کرد.
۸- در مقام سوان معنی مگر و هیچ می دهد .
بو قدرده یاغینتی اولار؟ : این قدر هم باران می بارد ؟
۹- به معنی « علاوه بر» و « هم » و« نیز» می دهد.
دانیشماغا دیلی ده وار : برای حرف زدن زبان هم دارد.
گوناهکار اودوغو حالدا دانیشیردا : در حالی که گناهکار است حرف هم می زند.
۱۰- در جمله شرطی معنی « اگرچه » و « اگر هم » را بیان می کند.
ال له شه ده فایداسی یوخدور : اگر تلاش هم بکند فایده ندارد.
گؤرسم ده تانیمارام : اگر هم ببینم نمی شناسم.
۱۱- به جای « و » استعمال می شود.
آلیب دا تئز قاییت : بگیر و زود برگرد.
۱۲- به معنی « علاوه بر این » و « از سوی دیگر » و « هنوز » استفاده می شود.
اوتانمیردا دانیشیر : علاوه بر اینکه خجالت نمی کشد بازگو هم می کند.
۱۳- به معنی « حتی » و « همچنین »
ایجلاسا قوجالاردا یاشلی آروادلاردا گلمیشدی: پیرمردان و همچنین زنان مسن هم و سالخورده هم به مجلس آمده بودند.
ائله سؤز دانیشیرسان پیشمیش تویوغون دا گولمه یی گلیر : حرفی می زنی که مرغ پخته هم خنده اش می گیرد .
۱۴- معنی « لااقل » و « باری » را می رساند.
بونجا اوخودون یورول دا بار : این همه خواندی لاقال باری خسته شو.
۱۵- به معنی « دیگر »
دا سنه نه دئییم ؟ : دیگر به تو چه بگوی.
۱۶ - بعد از صیغه امر تاکید را می رساند .
گل ده : بیا دیگر
تئز اول دا : زود باش دیگر
۱۷- در مقام تاسف و پشیمانی و یا اعتراف به کار می رود.
بیر ایش ایدی اولدو دا: کاری بود ، شد دیگر
۱۸- در مقام تایید و تصدیق یک کار یا امری استعمال می شود.
دلی زاد دا دئییل ها ! : ( تصدیق می گکنم که ) دیوانه نیست
بو خالق دا سنین کیمی وطن داش دیر دا : ( تایید می کنم که ) این مردم هم مثل تو هموطن هستند
۱۹- به کلمه قبل از خود رنگ و مفهوم « استهزا » و « کنایه » و « بی اعتنائی » و « بی توجهی » می دهد .
ادام دی دا : آدمی است دیگر.
بوش شئی دیر دا : چیز بی خاصیتی است.
۲۰- چند مثال
ائوده : در خانه
اونو سن ده بیلیرسن : آن را تو هم می دانی
باغ دا : در باغ
دانیشسا دا باریشمارام : اگر هم حرف بزند با او آشتی نمی کنم.
سن اونودا بیلدین : تو آن را هم دانستی
نه ده گؤزل شئی : چقدر هم زیبا
هئچ ده : به هیچ وجه
هم یازلیق هم ده قیش لیق : هم بهاری هم زمستانی
یورولدوم دا آجیخدیم : خسته و گرسنه هستم.
گلسم ده باریشمارام : حتی اگر هم بیایم با او آشتی نمی کنم
گؤردو ده سالام وئرمه دی : اگرچه دید سلام نکرد
گؤرمه دیم ده : ندیدم دیگر
گولدوم ده آغلادیم دا : هم خندیدم ، هم گریستم
نه او گلدی نه ده بو : نه آن آمد نه این
منبع : بهزاد بهزادی
