پیشوند آپ
آپ پیشوند است و معنی کامل ، محض و مطلق می دهد و قبل از هر صفتی که می آید بر کامل بودن آن آن تاکید می کند.مانند مثال های پست قبلی و مثال های زیر:
آپ آچیق : کاملاُ باز ، خیلی کم رنگ
آپ آیدین : کاملاُ آشکار
آپ آشکار: کاملاُ آشکار
آپ آغ : کاملاُ سفید
صفت مرکب در ترکی آذربایجانی
در ترکی آذربایجانی صفت مرکب از دو یا چند کلمه ساخته می شود. مانند :
یام یاشیل : کاملاُ سبز
گؤم گؤی : کاملاُ آبی
آغ آپ آغ: کاملاُ سفید
آپ آغ : کاملاُ سفید ، سفید سفید
آپ آچیق : کاملاُ باز ، خیلی کم رنگ
آپ آیدین : کاملاُ روشن ، واضح
آپ آشکار : کاملاُ آشکار ، مسلم
قیپ قیرمیزی : کاملاُ قرمز
دیپ دینقیلی: کاملاُ کوچک
داپ داغ: کاملاُ داغ ، بسیار گرم
داپ داز: کاملاُ کچل ، بدون هیچ موئی
صفت مرکب
صفت مرکب صفتی است که از دو جز یا بیشتر ساخته شده باشد.
مثال:
نیکوکار : کسی که کار نیک انجام می دهد.
درست کار : کسی که کار درست انجام می دهد.
ستم کار: کسی که ظلم و ستم می کند.
مددکار: کسی که به دیگران کمک می کند.
ورزش کار : کسی که ورزش می کند.
خدمت کار : کسی که خدمت می کند.
شرمگین : کسی که شرمنده است.
اندوهگین : کسی که غصه و اندوه دارد.
صداهای طبیعی:
صداهای طبیعی همان اسم صوت هستند و اسم صوت هم اسم مرکبی است که از صداهای طبیعی گرفته شده است . و بیان کننده صدای خاص انسان یا حیوان و یا به هم خوردن اشیا و ... است .
مانند :
واق واق : صدای آواز سگ وقتی که می خواهد گاز بگیرد.
شر شر : آواز ریختن آب از ناودان یا آبشار یا از بلندی دیگر
چهچه : نام آواز بلبل
جیک جیک : نام آواز گنجشکان و مرغان
عو عو : صدای سگ وقتی که پارس می کند.
قار قار : نام آواز کلاغ
ماع ماع : نام آواز گاو
میو میو : نام آواز گربه
پچ پچ : نام آواز راز و نجوا ست.
نق نق : نام آواز کودک که چیزی را آهسته و پیوسته و یا آوازی گریه مانند می خواهد.
تاپ تاپ : نام آواز زدن کف دست بر متکا یه بالش یا نظیر آن.
لای لای : ریتم آواز هنگام خواباندن کودک است.
تق تق : آواز نرم و پیاپی خوردن تخته به تخته و یا چیز دیگر است.
پیش پیش : آوازی که به وسیله آن گربه را صدا می کنند.
مرغ قد قد می کند.
خروس قوقولی قوقو می گوید.
بره و گوسفند و بز و بزغاله بع بع می کنند.
برگرفته از: فرهنگ لغات زنده یاد دهخدا
اتباع یا کؤلگه سؤز
اتباع در لغت نامه دهخدا :
به معنی پس روی کردن ، در پی رفتن ، پیروی کردن است.
همچنین اتباع کلمه ای است که معنی خاصی ندارد و به همراه جفت خود بر زبان ما جاری می شود.
مثال :
کار و بار ، خان و مان ، تار و مار ، قبیح و شقیح ، ترق و توروق ، شالاپ و شولوپ
مثل ترق که در لغت نامه دهخدا به معنی آواز بلندی است که از شکستن و یا فتادن دو چیز سخت به وجود می آید.
ترت و مرت : ناچیز و معدوم
شذر مذر: متفرق ، پراکنده
پرت و پلا : پخش و پلا
*
در ترکی آذربایجانی به کلمه اتباع ، کؤلگه سؤز می گوئیم.
مانند :
ائو مئو- زیر زیبیل
حالت سوالی فعل
در ترکی آذربایجانی می توانیم با اضافه کردن کلمه « می » و « مو » جمله مان را به جمله سوالی تبدیل کنیم.
می ؟ : آیا ؟ مگر؟
مو ؟ : آیا ؟ ، مگر ؟
مانند :
بیلیرسینیزمی ؟ : آیا می دانید؟
خالق قیزینی سنه گؤستره ر می ؟ : مگر مردم دخترشان را به شما نشان میدهند . ( تاجر عسگرین خالاسی آرشین مال آلان فیلمینده )
بودورمو؟ : آیا این است؟
اوخویورمو؟ : آیا می خواند؟
*
دئمه لییم کی بیز سوروشماقلاریمیزدا « می » یادا « مو » آرتیرمیریق.
*
سن گلیرسن؟ ( سن گلیرسن می؟) : آیا تو می آیی ؟
او گلیر ؟ ( او گلیرمی؟ ) : آیا او می آید؟
اونلار گلیرلر؟( اونلار گلیرلرمی؟) : آیا آنها می آیند؟
سیز گلیرسیز؟ ( سیز گلیرسینیزمی؟ ) : آیا شما می آیید؟
حرف تکمیلی در ترکی آذربایجانی
حرف « ی » و « یه » و « یا » که مابین دو حرف صدادار قرار می گیرد حرف تکمیلی
نامیده می شود.
مانند :
قارقایا داش آتما. ( به کلاغ سنگ پرتاب نکن. )
کیشی یه باخما. ( به مرد نگاه نکن .)
لاله یه سو وئر.( به لاله آب بده.)
*
